Bursztyn od wieków fascynuje badaczy i miłośników piękna, będąc cennym świadectwem pradawnych lasów. Jego złociste barwy, różnorodność form oraz unikatowe inkluzje sprawiają, że jest obiektem pożądania kolekcjonerów i jubilerów. Jednak obok prawdziwego bursztynu na rynku często spotkać można mniej trwałe materiały, określane zbiorczo jako kopalna żywica. Zrozumienie różnic pomiędzy nimi ma kluczowe znaczenie zarówno dla ekspertów, jak i amatorów.
Pochodzenie i definicje
Pod pojęciem bursztyn rozumiemy skamieniałą, polimerową żywicę drzew iglastych, której proces mineralizacji trwał miliony lat. Natomiast termin kopalna żywica obejmuje również młodsze i mniej przeobrażone żywice, takie jak kopal (Copal) czy inne żywice kopalne formowane w okresie od kilkudziesięciu tysięcy do kilku milionów lat. W praktyce często spotykamy następujące kategorie:
- Ambra bałtycka – bursztyn prawdziwy, liczący około 44–54 mln lat.
- Copal – młodsza żywica, powstała w ciągu ostatnich setek tysięcy lat.
- Żywice kopalne z rejonów Afryki i Ameryki Południowej – o zróżnicowanym wieku i stopniu przekształcenia.
Warto podkreślić, że głównym czynnikiem różnicującym jest stopień polimeracji i diagenezy, czyli procesów chemicznych oraz fizycznych, którym żywica podlegała w warunkach geologicznych.
Proces formowania bursztynu a kopalnej żywicy
Naturalna żywica drzew, wyciekająca na powierzchnię pni i gałęzi, ulega wysychaniu oraz początkowej polimeryzacji. Jednak dopiero po długim czasie, w warunkach podziemnych, następuje jej skamienienie. Etapy przekształcenia można opisać następująco:
- Wycieki żywicy z drzew iglastych.
- Początkowa wysoka lepkość i utlenianie na powierzchni.
- Polimeracja przy udziale drobnoustrojów i czynników geochemicznych.
- Proces diagenezy, sprzyjający konsolidacji i utracie lotnych związków.
- Ukształtowanie się właściwej struktury bursztynu z charakterystycznymi inkluzjami.
W przypadku kopalu oraz innych żywic kopalnych etapy trwają krócej lub są mniej intensywne, co przekłada się na niższą twardość, większą zawartość lotnych substancji i mniejszą trwałość chemiczną.
Właściwości fizyczne i chemiczne
Choć bursztyn i kopalna żywica przypominają się wizualnie, różnią się znacząco pod względem właściwości:
- Twardość (skala Mohsa): bursztyn 2–2,5; kopal zwykle 1–2.
- Gęstość: bursztyn 1,05–1,10 g/cm³; żywice kopalne mogą być lżejsze i unoszą się łatwiej na słonej wodzie.
- Fluorescencja pod światłem UV: bursztyn emituje zielonkawo-żółte lub niebieskawe światło; kopal i inne żywice kopalne słabiej lub wcale nie fluorescują.
- Zawartość lotnych związków: bursztyn jest bardziej odlotny, czyli mniej lotnych olejków i terpenów pozostało w strukturze.
- Inkluzje: autentyczne inkluzje owadów czy roślin w bursztynie są zawsze utrwalone i charakterystyczne, zaś w żywicach młodszych inkluzje mogą mieć mniej wyraźne detale.
Zastosowania i wartość kolekcjonerska
Bursztyn od wieków pełnił rolę sztuki użytkowej i talizmanu. Jego wykorzystanie obejmuje:
- Wyroby jubilerskie – naszyjniki, kolczyki, pierścionki.
- Ozdoby użytkowe – paciorki, guziki, inkrustacje mebli.
- Lecznictwo ludowe – tzw. eter bursztynowy czy kadzidła do inhalacji.
- Badania naukowe – studia nad pradawną florą i fauną poprzez inkluzje.
Kopalna żywica, ze względu na mniejszą trwałość i często większą podatność na uszkodzenia, ma niższą wartość rynkową. Jednak bywa stosowana jako materiał zastępczy lub w masowej produkcji biżuterii niskobudżetowej.
Metody identyfikacji i autentyfikacja
Sprawdzenie, czy mamy do czynienia z prawdziwym bursztynem, wymaga kilku prostych testów:
Badanie wodne
W nasyconym roztworze soli kuchennej bursztyn unosi się na powierzchni, zaś większość kopali i tworzyw syntetycznych tonie.
Test UV
Promieniowanie UV pozwala ocenić fluorescencję – bursztyn świeci charakterystycznym kolorem, natomiast kopal i inne żywice wykazują słabszy efekt.
Metoda igły na gorąco
Podgrzana igła wbita w powierzchnię prawdziwego bursztynu wydziela zapach iglasty i nie topi się od razu; sztuczne żywice często palą się, wydzielając ostry, chemiczny odór.
Spektroskopia IR
Zastosowanie spektralnej analizy IR pozwala zidentyfikować specyficzne pasma absorpcji wskazujące na obecność struktur kemoparsznych bursztynu.
Najczęstsze podróbki i środki ostrożności
Na rynku spotykamy różne imitacje, takie jak sztuczny bursztyn (akryl, żywice epoksydowe) czy barwione copale. Aby uniknąć oszustwa, warto:
- Zakupów dokonywać u zaufanych sprzedawców.
- Wymagać certyfikatów autentyczności.
- Stosować opisane wyżej metody identyfikacji.
Uważne badanie pod lupą i prosty test UV często wystarczą, by rozpoznać fałszerstwo.
